ΟΙ ΑΡΧΑΙΕΣ ΣΚΟΥΡΙΕΣ
Η ΕΤΑΙΡΙΑ ROUX - SERPIERI - FRESSYNET C.E.
ΤΟ ΛΑΥΡΕΩΤΙΚΟ ΖΗΤΗΜΑ

Το νότιο λόφο του λιμανιού του Λαυρίου ζώνουν σαν τείχη, σωροί σκουριών, φαντάζουν δε σαν τοπίο συσσωρευμένου καϋμού. Όμως αυτά τα άψυχα μαύρα μεταλλουργικά κατάλοιπα πρωτοέδωσαν πνοή και φως στην συσκοτισμένη από την ερημία αιώνων Λαυρεωτική. Η ελπίδα καρτερικά κρυφόκαιγε μέσα τους. Στις σκουριές των αρχαίων καμινευτών και τις εκβολάδες, τα φτωχά μεταλλεύματα του αργυρούχου μολύβδου που είχαν απορρίψει οι αρχαίοι, σ'αυτά τα άφωνα στοιχεία της ιστορίας και στον εμπνευσμένο νου του ορυκτολόγου Α. Κορδέλλα, όταν ήλθε το βιομηχανικό πλήρωμα του χρόνου, οφείλεται εν πρώτοις η αναγέννηση του Λαυρίου. Οι σκουριές, αυτά τα μαύρα παιδιά του Ηφαίστου ήταν η πρώτη ύλη που μεταμορφώθηκαν στον βιομηχανικό Άδωνι του Λαυρίου.

Αυτές οι σκουριές που κείνται σήμερα εκεί έχουν προέλθει από την ανακαμίνευση των αρχαίων σκουριών από την πρώτη μεταλλουργική εταιρία του I.B. Serpieri, την Roux - Serpieri - Fressynet C.E. που είχε κατασκευασθεί δίπλα στο λιμάνι το 1865 και στην συνέχεια από την αγοράστρια αυτής, Ελληνική Εταιρία Μεταλλουργείων (1873). Κανείς μέχρι τον ερχομό του Α. Κορδέλλα 1860, δεν είχε εκτιμήσει την οικονομική προοπτική που υπήρχε απ' την συστηματική ανάτηξη των σκουριών.

Ωστόσο υπάρχουν πληροφορίες ότι στα χρόνια της μεγάλης σιγής του Λαυρίου τα μεταλλεία του ήταν γνωστά. Από το 1790 τα μεταλλεία με τις γαίες του είχαν υπαχθεί από το Οθωμανικό κράτος στην εξουσία του Νομισματοκοπείου. Ο Άγγλος περιηγητής Hawkins που προσορμίστηκε σε κάποιο ήρεμο λιμάνι της περιοχής του Λαυρίου λόγω κακοκαιρίας, εκτίμησε την αξία των μεταλλευμάτων αργυρούχου μολύβδου του τόπου.

Ο δε Γ. Κόχραν - ανηψιός του ναυάρχου - στις "περιηγήσεις του στην Ελλάδα γράφει για το Σούνιο ότι "ο ορυκτολόγος που θα ηρευνά προσεκτικά αυτό το μέρος δεν θα έχανε τον καιρό του." Οι προσπάθειες του Ελληνικού κράτους μετά την απελευθέρωση από τον Τουρκικό ζυγό, για την αξιοποίηση των μεταλλείων του Λαυρίου απέβηκαν άκαρπες.

Ο Ανδρέας Κορδέλλας γίνεται ο εμπνευστής του Νεώτερου Λαυρίου. Οι εργώδεις προσπάθειες του για μια εθνική βιομηχανική μεταλλουργική ανάπτυξη θα προσκρούουν στην καθυστέρηση της Ελληνικής οικονομικής και πολιτικής δομής.

Το 1865 μετά από τόσους αιώνες παράγεται πάλι στο Λαύριο αργυρούχος μόλυβδος, αποτελεί δε τη γενέθλιο χρονολογία του Νεώτερου Λαυρίου.

Το όνομα Πόρτο Εργαστηριάκια - το λιμάνι των εργαστηρίων - που είχε διατηρηθεί επί αιώνες έμελλε να ξαναγίνει πόλη. Στην ίδια θέση υπήρχαν εγκαταστάσεις καμίνων όπως υποδηλώνει η αρχαία λέξη Εργαστήρια και οι 300.000 τόνοι αρχαίας σκουριάς που άρχισε να ανακαμινεύει η εταιρία Roux - Serpieri - Fressynet C.E. Φαίνεται επομένως ότι οπωσδήποτε μετά την κλασική εποχή, έγινε διεύρυνση της σημασίας του όρου Εργαστήρια περιλαμβάνοντας και τις εγκαταστάσεις τήξης των μεταλλευμάτων.

Τα Εργαστήρια, στο λιμάνι πρέπει να ήταν το τελευταίο ζωντανό κέντρο της Λαυρεωτικής, ήταν όμως και το πρώτο που σκίρτησε από το λήθαργο των αιώνων. Εκεί δημιουργήθηκε η πρώτη μεταλλουργική βιομηχανία στην Ελλάδα με καμίνους τύπου Καστιλιανού, μικρά πλυντήρια, μηχανουργείο, σιδηρόδρομο για την μεταφορά των σκουριών και των εκβολάδων.

 

Η Roux - Serpieri - Fressynet C.E. απ' την ίδρυση της είχε σπεύσει να αγοράσει παράνομα σωρούς σκουριών απ' την κοινότητα Κερατέας και τη Μονή Πεντέλης σε εκτάσεις που ήταν στην ιδιοκτησία τους, χωρίς όμως να έχει πει τον τελευταίο λόγο το Ελληνικό κράτος, το οποίο βάσιμα δια των εκπροσώπων του υποστήριζε ότι οι σκουριές ανοίκουν στην κυριότητα του, διότι ως προϊόντα ανθρώπινης εργασίας δεν εντάσσονται στον νόμο του 1861 "περί μεταλλείων" ο οποίος διελάμβανε μόνο τα περί φυσικών μεταλλείων. Εκτός αυτού ο I.B. Serpieri είχε αρχίσει να ιδιοποιείται αυθαίρετα τις εκβολάδες πουλώντας τις καταχρηστικά στην εταιρία 2 δρχ., τον τόνο εκτός βέβαια του μερίσματος που θα έπαιρνε ως κύριος κάτοχος της.

Αυτό σήμαινε πλήρη καταστρατήγηση του Δημοσίου συμφέροντος, διότι οι εκβολάδες δεν είχαν παραχωρηθεί αφού και ο ίδιος ο Serpieri γι' αυτές δεν έκανε καμμία αναφορά στην αίτηση του. Η ξένη εταιρία φέρεται αποικιοκρατικά ως πορθητής της Λαυρεωτικής, περιφρονώντας νόμους, αποφάσεις Ελληνικών δικαστηρίων και της Ελληνικής Βουλής. Το όλο θέμα έμεινε γνωστό στον περασμένο αιώνα ως "Λαυρεωτικό Ζήτημα" και οδήγησε τελικά σε σύγκρουση το Ελληνικό κράτος με την ξένη εταιρία και συνετάραξε όχι μόνο την Αθήνα, αλλά όλο το Πανελλήνιο.

Στην Ελληνική εταιρία επένδυσαν τις ελπίδες τους πάμπολλοι Αθηναίοι αγοράζοντας μετοχές της, η τιμή των οποίων στην συνέχεια έπεσε ραγδαία. Τα καινά χρηματιστηριακά δαιμόνια που εισήγαγε ο Α. Συγγρός εξανέμισαν περιουσίες αλλά και μικροαποταμιεύσεις. Η περιορισμένη οικονομική προοπτική της Ελληνικής εταιρίας καθορίστηκε από το γεγονός ότι επεξεργάσθηκε μόνο τις σκουριές και τις εκβολάδες και εκμεταλλεύθηκε μικρής αξίας μεταλλεία. Η εξάντληση των σκουριών και των εκβολάδων σήμαινε και την εξάντληση της εταιρίας ενώ η Γαλλική εταιρία είχε κατορθώσει να της παραχωρηθεί σχεδόν όλο το υπέδαφος της Λαυρεωτικής. Ακριβώς γι' αυτό το 1917 η Ελληνική εταιρία αναγκάσθηκε να κλείσει, το 1930 δε εκποίησε τις εγκαταστάσεις της, αντίθετα με τη Γαλλική που λειτούργησε με λαυρεωτικά μεταλλεύματα μέχρι το 1977.

Στην Ελληνική εταιρία χρημάτισαν διευθυντές εξέχουσες προσωπικότητες όπως ο Φωκίων Νέγρης απ' το 1875 - 1887 και απ' το 1895 - 1899 - αυτό το διάστημα ήταν και δήμαρχος Λαυρίου - ο Α. Κορδέλλας απ' το 1887 - 1891 και αργότερα ο καθηγητής του Πολυτεχνείου Ι. Π. Δοανίδης.

Η τεχνολογία δείχνει εδώ τη δύναμη της στις μεταλλουργικές εφαρμογές, στους καμίνους, στα υπερμεγέθη μεταλλοπλύσια, στους σιδηροδρόμους, στα μηχανουργεία, στα χυτήρια, κατασκευάζονται βιομηχανικά κτίρια, λιμενικές εγκαταστάσεις, κατοικίες αρχοντικές και εργατικές. Η πρώτη βιομηχανική πόλη, η πρώτη αμιγής μεταλλευτική πόλη της Ελλάδας δημιουργείται στο Λαύριο.

Το Λαύριο αναδεινύεται απ' τα μέσα και προς τα τέλη του 19ου αι., ως ένα μεταλλευτικό - μεταλλουργικό κέντρο απ' τα πιο σπουδαία τότε του κόσμου. Απόηχος αυτού του γεγονότος είναι ότι μια μεταλλοφόρος, περιοχή του Μίτσιγκαν των Η.Π.Α. ονομάστηκε Λάυριον (1889). Απ' τα βιοομηχανικά κτίρια και τις μηχανολογικές εγκαταστάσεις της Roux - Serpieri - Fressynet C.E. δυστυχώς δε σώζεται τίποτα...

__________________________________

ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΚΤΙΡΙΟ ΤΟΥ ΛΑΥΡΙΟΥ
ΣΗΜΕΡΙΝΟ ΔΗΜΑΡΧΕΙΟ

Σώζονται όμως άλλα οικήματα της Roux - Serpieri - Fressynet C.E. το σημερινό δημαρχείο του Λαυρίου στο λιμάνι είναι το πρώτο κτίριο του νεώτερου Λαυρίου (έτος κατασκευής 1864), που χρησίμευε ως γραφεία και κατοικία της διεύθυνσης της ξένης εταιρίας και στη συνέχεια της Ελληνικής. Μέγαρο για την εποχή του είναι ένα τυπικό δείγμα του Ελληνικού νεοκλασικισμού όπως εκφράσθηκε και σε άλλα κτίρια του Λαυρίου.

Λιτό στην εξωτερική έκφραση του διακοσμείται με Κορινθιακά κιονόκρανα στις γωνιακές του παραστάδες και το χαρακτηριστικό του μπαλκόνι στηριζόμενο σε φουρούσια, που ανοίγει τη ματιά προς τη θάλασσα. Η σοφίτα στην πρόσοψη του κτιρίου - γράφει ο αρχιτέκτονας Φ. Στεφανόπυλος - είναι μορφολογικά σημαντική, μια ακόμη μαρτυρία της προτίμησης του νεοκλασικισμού για απομονωμένα μέλη στην όλη κυβική σύνθεση... και λειτουργεί ως αντίθεση στο συντριπτικά μεγαλύτερο κύριο κτιριακό όγκο.

Απαραίτητο συμπλήρωμα νεοκλασικής πολεοδομικής υφής είναι οι ανοικτοί χώροι δεξιά της αυλής και αριστερά του κήπου με τους φοίνικες. Ο κήπος με τους φοίνικες δημιουργεί ένα ωραιότατο περιβάλλον δίπλα στη θάλασσα κατάλληλο για αναψυχή και πολιτισμό. Σώζονται απίσης ορισμένες κατοικίες από τον εργατικό οικισμό τον πρώτο όχι μόνο του Λαυρίου αλλά και της Ελλάδας βρίσκονται σε 500 μ., απόσταση δυτικά του κτιρίου που αναφέραμε προηγουμένως. Είναι η συνοικία "Σπανιόλικα" που πήρε το όνομα της - το οποίο διατηρείται και σήμερα - απ' το γεγονός ότι οι πρώτοι που έμειναν εκεί ήσαν οι καμινευτές που έφερε απ' την Καρθαγένη της Ισπανίας ο Ιλαρίων Roux το 1865 για να επιληφθούν της ανακαμίνευσης των σκουριών.. Σε μικρή απόσταση βόρεια από τα γραφεία της Roux - Serpieri - Fressynet C.E. προς την πλευρά του λιμανιού βρίσκεται το κτίριο του τελωνείου - και σήμερα έχει αυτή τη χρήση, συστεγαζόμενο με το Λιμεναρχείο - δίπλα ακριβώς ήταν η οικία του Α. Κορδέλλα - σήμερα στεγάζει το Ι.Κ.Α. Λαυρίου - που όμως δεν κρατάει τα νεοκλασικά του στοιχεία.

Το κτίριο κατασκευάσθηκε το 1871 και το 1873 περιήλθε στην ιδιοκτησία της Γαλλικής εταιρίας και αποτέλεσε την κατοικία του I.B. Serpieri. Πίσω ακριβώς και δυτικά βρισκόταν ο ξενώνας της Ελληνικής εταιρίας - σήμερα είναι τα γραφεία της αστυνομίας πολιτικών προσφύγων - πρόκειται για νεοκλασικό διώροφο κτίριο που το κυβικό του περίγραμμα διανθίζεται με το μικρό αέτωμα στο δεύτερο όροφο και το χαρακτηριστικό μπαλκόνι, ενώ στις τρεις θύρες του ισογείου υπάρχουν παραστάδες.